Yazılar

Dispers boyar maddeler

Dispers boyar maddeler amino ve hidroksil grupları ihtiva eden, düşük molekül ağırlıklı bileşiklerdir. Boyama esnasında, elyaf ile boyar maddedeki amino ve hidroksil grupları arasında H bağları meydana gelmekte ve dolayısı ile van der Waals kuvvetleri önemli rol oynamaktadır [22].

Polyester elyaf hidrofob özellik gösterdiğinden büyük moleküllü boyar maddeler elyaf içine kolay nüfuz edemezler. Bundan dolayı polyesterin boyanmasında en çok kullanılan boyar maddeler dispers boyar maddelerdir [25].

Dispers boya ve boyar maddeleri

Bu sınıf boyar maddelerin isimleri, suda çözünmemeleri ve uygulamanın sudaki dispersiyonlarında yapılmasından kaynaklanmaktadır [19].

Bunlara ilkin asetat lifinin boyanması için çıkarıldığından Asetat Boyaları denmişse de bugün sentetiklere de uygulandığından bunun yerine artık Dispers Boyaları deyimi kullanılmaktadır [24].

Dispers boyar maddeler, sudaki dispersiyonlarını oluşturmak üzere bir yüzey aktif madde katılmış su içine konur. Dispers boyar maddelerin suda çözünmeme özelliği, onun boya banyosunu terk ederek, çok daha substantif olan liç içine girmesini sağlar. Boyama banyosunun ısıtılması, boyar madde moleküllerinin enerjisini arttırır ve tekstil lifinin boyanmasını hızlandırır.  Isıma lifi bir dereceye kadar şişirir ve boyar madde moleküllerinin lifin amorf bölgeleri içine nüfuz etmesine ve orada yerleşmesine yardımcı olur. Boyar madde molekülleri lifin polimer sistemine H bağları ve van der Waals kuvvetleri yardımıyla tutulurlar [19].

Poliester lifleri, fazla kristalin ve hidrofobtur. Bunları kaynatarak orta ve koyu renklere boyamak bu yüzden çok zordur. Bu renkleri elde etmek için poliester lifleri, ya taşıyıcı ekleyerek veya yüksek sıcaklıklara ısıtarak boyanır [19].

 Kaynaklar:

[19] BAŞER, İ., ‘’Tekstil Teknolojisi’’, Marmara Üniversitesi Yayın No: 634, Teknik Eğitim Fakültesi Yayın No: 13, İstanbul, 1988.

[22] BOZDOĞAN, A., ‘’Atıksulardaki Tekstil Boyar Maddeleri Renginin Devrettirilen Koagülant (CaO-MgCO3) ile Giderilmesi’’, Doktora Tezi, İTÜ, İnşaat Fakültesi, İstanbul, 1984.

[24] ÖZGİRGİN, M., ‘’Boyar Madde Kimyası’’, Birinci Baskı, M.E. Basımevi, İstanbul, 1986.

[25] TROTMAN, E.R., ‘’Dyeing and Chemical Technology of Textile Fibres’’, Griffin, 1975.

Kükürt boyar maddeler

Bu grubun üyeleri kükürt ihtiva eden karmaşık yapılı organik bileşiklerdir. Renkleri parlak değildir. Siyah kahverengi, zeytin yeşili haki ve lacivert gibi koyu renkleri iyi ve ucuzdur. Selülozik elyafın boyanmasına yarar [17].

Küp boyar maddeleri gibi suda çözünmez. Bu nedenle boyama işleminden önce çözünürleştirme işlemi yapılır. Çözünürleştirme küp boyar maddelerde olduğu gibi bazik ortamda bir indirgeme reaksiyonudur [19].

Kaynaklar:

[17] Türkiye Gazetesi Rehber Ansiklopedisi, Cilt 3, İhlas matbaacılık Gazetecilik ve Sağlık Hizmetleri A.Ş., s. 72-75.

[19] BAŞER, İ., ‘’Tekstil Teknolojisi’’, Marmara Üniversitesi Yayın No: 634, Teknik Eğitim Fakültesi Yayın No: 13, İstanbul, 1988.

Küp boyar maddeler

Küpe boyar maddeleri moleküllerinde halkaya bağlı en az iki oksijen atomu ihtiva eden renkli bileşiklerdir [22].

Bu boyalar suda çözünmez ve boyamada direkt olarak kullanılamaz. Fakat sodyum hidroksit gibi indirgenlerin etkisiyle suda çözünebilen renksiz bileşiklere dönüşürler. Selüloz ise bu teşekkül eden bileşiklere karşı alaka duyar. Oksijenin etkisi ile yükseltgenme meydana gelir. Böylece suda çözünmeyen pigmentler hasıl olur ki; bu da boyanın elyafta kalmasına sebeptir [17, 24].

Kaynaklar:

[17] Türkiye Gazetesi Rehber Ansiklopedisi, Cilt 3, İhlas matbaacılık Gazetecilik ve Sağlık Hizmetleri A.Ş., s. 72-75.

[22] BOZDOĞAN, A., ‘’Atıksulardaki Tekstil Boyar Maddeleri Renginin Devrettirilen Koagülant (CaO-MgCO3) ile Giderilmesi’’, Doktora Tezi, İTÜ, İnşaat Fakültesi, İstanbul, 1984.

[24] ÖZGİRGİN, M., ‘’Boyar Madde Kimyası’’, Birinci Baskı, M.E. Basımevi, İstanbul, 1986.

Reaktif boyar maddeler

Elyafı oluşturan polimer molekül ile tam bir kimyasal reaksiyon vererek kovalent bağ ile bağlanan boyar maddelerdir [19].

Bu boyar maddeler elyaf ile kimyasal reaksiyona girerek kovalent bağ meydana getirdiklerinden elde edilen boyamanın yıkamaya karşı mukavemeti oldukça yüksektir [22].

Reaktif boyar maddeler selülozik elyafın boya ve baskısında kullanılan çok önemli bir boyar madde grubudur. Çok fazla olmamakla beraber yün, ipek, naylon ve deri boyamada da kullanılır. Reaktif boyar maddelerin molekülleri küçük olduğundan elyaf içine difüzyon hızları büyüktür. Bu da reaksiyonun hızla tamamlanmasına neden olur [22].

Kaynaklar:

[19] BAŞER, İ., ‘’Tekstil Teknolojisi’’, Marmara Üniversitesi Yayın No: 634, Teknik Eğitim Fakültesi Yayın No: 13, İstanbul, 1988.

[22] BOZDOĞAN, A., ‘’Atıksulardaki Tekstil Boyar Maddeleri Renginin Devrettirilen Koagülant (CaO-MgCO3) ile Giderilmesi’’, Doktora Tezi, İTÜ, İnşaat Fakültesi, İstanbul, 1984.